NL | EN

Nederland heeft alle kennis in huis om het smart grid uit te rollen

Volgens Han Slootweg zijn we goed bezig

Han Slootweg is directeur Asset Management bij Enexis en parttime professor in Smart Grids bij de capaciteitsgroep Electrical Energy Systems van de faculteit Electrical Engineering van de TU Eindhoven. Hoe ziet hij het smart grid zich ontwikkelen? En: welke rol speelt de digitalisering daarin?

“De hardware blijft ongeveer zoals die nu is. Maar het nu nog heel passieve grid wordt veel actiever, want we gaan het op allerlei manieren intelligenter benutten. Bijvoorbeeld door signalen te sturen naar vraag en aanbod, bijvoorbeeld met het verzoek om rekening te houden met de netsituatie. In het netwerk zelf zullen we meer opslagcapaciteit gaan aantreffen.

Gas en elektriciteit – nu nog gescheiden disciplines – gaan meer integreren, met waterstof of thermische warmteopslag als verbindende schakel tussen het e- en g-domein. Puur hardwarematig blijven kabels, trafo’s en schakelaars nodig. Maar de manier waarop we het geheel gaan bedrijven, betrouwbaar houden én beter benutten, zal gepaard gaan met veel ICT en deels met nieuwe hardware, zoals batterijen.

Ook de bedrijfsmiddelen zelf zullen intelligenter worden. We kunnen nu al glasvezel in de mantel van kabels meeleggen. Daardoor kunnen we temperatuur actief meten in plaats van dat we die uit de stroom moeten afleiden. Wij zijn ook bezig om meer condition monitoring te installeren op onze assets in de vorm van temperatuurmeting of schakeltijdmeting op afstand.

De huidige assets zullen dus intelligenter worden, maar de functionaliteit – zoals schakelen en stroom transporteren – zal op hoofdlijnen hetzelfde blijven. We willen gewoon elektriciteit transporteren van A naar B. En het ligt natuurkundig het meest voor de hand om dat met metaal en isolatoren te doen. Fancy ideeën – zoals ‘draadloos transport’ – zijn in mijn optiek technisch onmogelijk, gezien de volumes waar het om gaat.”

Het grid van de toekomst is smart, dus energietransitie kan niet zonder digitale transformatie? 

“Dat heeft onder andere te maken met de toegenomen onzekerheid en fluctuaties van duurzame energiestromen, zoals zon en wind. Daarbij komt dat we, door de toename van bijvoorbeeld elektrische auto’s en elektrische verwarming steeds meer flexibel elektriciteitsverbruik in het systeem gaan brengen. Om die flexibiliteit te benutten, en om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen, heb je ICT nodig. Dat kan onmogelijk iemand achter zijn bureau gaan zitten regelen. En omdat slimme ICT oplossingen in prijs dalen, kunnen we die als netwerkbeheerder meer gebruiken in onze eigen business.”

Wat zijn de grote bottlenecks bij het realiseren van smart grids? 

“Wet- en regelgeving. Klanten én beleidsmakers zijn nog niet gewend om op een wat andere manier naar het net te kijken. We hebben dus een mentaliteitsverandering nodig die vervolgens zijn neerslag vindt in veranderde wet- en regelgeving. De huidige wet- en regelgeving maakt het niet mogelijk om het net op een wat geavanceerdere en verstandigere manier te bedrijven. Daardoor ontstaan bijvoorbeeld de huidige capaciteitsproblemen.

Deze problemen wortelen voor een deel in het uitgangspunt dat iedereen moet kunnen doen waar hij zin in heeft en het netwerk dan altijd voldoende capaciteit beschikbaar moet hebben om dat mogelijk te maken. Als we dat uitgangspunt ter discussie stellen, hebben we ineens veel minder capaciteitsproblemen. Een andere bottleneck is de beschikbaarheid van de mensen die de techniek moeten realiseren. Want momenteel hebben we een grote schaarste in uitvoeringscapaciteit, door onvoldoende beschikbare HTS-ers en MTS-ers.

We moeten dus goed kijken hoe we onze arbeidscapaciteit op niveau brengen en houden. Daarom organiseert Enexis, zelf in samenwerking met erkende opleidingsinstituten, opleidingen. Overigens, als die studenten bij onze toeleveranciers gaan werken, vinden we dat ook niet zo erg. Als we ze nodig hebben, huren we ze gewoon weer in. Het gaat er om dat we als BV Nederland de pool van goed opgeleide technici vergroten. Daar heeft iedereen baat bij.”

Waar staan we nu in Nederland met het realiseren van smart grids?

“In Nederland bezitten we een hoop kennis om het smart grid uit te rollen. Steeds meer netwerkbeheerders zijn hun netten al aan het instrumenteren en aan het automatiseren. We zijn goed bezig. Die discussie over capaciteitsschaarste en energietransitie zit nu echt in een versnelling. En dat betekent dat we het ICT-fundament dat we nu al aan het uitrollen zijn, ook veel beter kunnen gebruiken.

Neem de slimme meter. Het idee erachter was in eerste instantie dat die zou bijdragen aan energiebesparing door mensen hun verbruik te tonen en te laten vergelijken met dat van anderen. Zo zouden ze zich meer bewust worden van hun energieverbruik. En dat zou tot besparingen leiden. Maar je ziet nu ook als uitvloeisel van de energietransitie dat er door de toepassing van de slimme meter ook een discussie ontstaat over veel dynamischer en variabeler tarieven.

En dat geldt ook voor metingen die we in ons net uitvoeren. Daar zijn we mee begonnen om onze eigen storingsdienst beter aan te sturen en onze investeringen beter te plannen. Maar inmiddels kijken we ook of we die meetapparatuur kunnen gebruiken om, als er straks allemaal elektrische auto’s zijn, dat in goede banen te leiden. We zien dus, dat als je een doordacht automatiseringsbeleid hebt, je daar ook mogelijkheden mee schept die je van tevoren misschien niet eens had bedacht of bedoeld.”

Wat is er nog nodig – van alle betrokken partijen – om het realiseren van smart grids te optimaliseren?

“We moeten iets aan onze mindset doen, zorgen dat we genoeg capabele mensen hebben om het uit te voeren en zorgen voor goede wet- en regelgeving, zodat we op een verstandige manier de digitale mogelijkheden kunnen benutten. Als wij de energietransitie echt doorzetten – en we kunnen natuurlijk niet anders – dan moeten we de digitalisering ook inzetten voor het beter benutten en flexibeler inzetten van ons net.

Het mooie is dat we met de techniek beide kunnen doen. We hoeven niet alles opnieuw uit te rollen voor die flexibilisering. Netwerkbeheerders hebben al een digitaliseringsslag gemaakt die ons nu al helpt bij ons werk om storingen op te lossen, gerichter te investeren en beter te monitoren wat er in het net gebeurt. Maar die automatiseringsconcepten kunnen ons ook helpen als de noodzaak ontstaat om het net flexibeler en breder te benutten. Daar hoeven we dus niet een volgende golf automatisering voor uit te rollen. Waar wij nu op inzetten, biedt die mogelijkheden.”

Maakt de digitalisering het grid ook kwetsbaarder?

“Security is een uitdaging. Met op afstand bestuurbare mogelijkheden in je net, maak je het in potentie interessant voor terroristen, hackers en andere malcontenten. Er zijn vanuit het buitenland situaties bekend waarbij onbevoegde partijen toegang kregen tot het bedrijfsvoeringsysteem van de netbeheerder, die eerst in het net hebben zitten schakelen en vervolgens het bedrijfsvoeringsysteem inwendig hebben vernietigd. Die kwetsbaarheid roepen we natuurlijk over ons af met ICT. Daarom gaan we er ook heel zorgvuldig en verantwoord mee om.

Bovendien, ICT kan ook gewoon een keer stuk gaan. Daar moet je ook op voorbereid zijn. De ICT is in principe niet nodig om elektriciteit te laten stromen. Je moet het daarom zo inrichten, dat als de ICT uitvalt je nog een vangnet hebt. Zie de spoorwegen als er iets misgaat, dan gaan de overwegbomen dicht en worden er geen auto’s meer doorgelaten. Ze blijven niet openstaan, met alle veiligheidsrisico’s van dien. Zo moet het net ook terug vallen in een veilige modus als de ICT ons in de steek laat.”

Waar staat Nederland internationaal als het gaat om het smart grid?

“Qua automatiseringsgraad en techniekontwikkeling zijn we vrij ver. Maar in andere landen doen ze al meer met minder middelen. Neem Duitsland en Denemarken. Daar gaan ze al anders om met elektriciteit uit zon en wind dan dat wij doen; ook al hebben ze minder digitalisering in hun net. Omdat ze gewoon niet anders kunnen. In Duitsland moet je gewoon je net bewaken en windmolens kunnen uitschakelen omdat anders de zaak echt ontspoort.

Met de fundamenten voor het smart grid zijn we in Nederland goed bezig. Maar met de toepassing van die fundamenten om nieuwe mogelijkheden te ontsluiten, lopen wij nog niet voorop. Maar we gaan zeker een inhaalslag maken door de problemen waarmee we in delen van Nederland nu zitten. In Duitsland hebben ze bijvoorbeeld mogelijkheden bedacht om de productie van duurzame elektriciteit uit zon en wind af te knijpen of zelfs helemaal uit te schakelen. Ze konden niet anders meer. Dat moment breekt bij ons ook aan.”

Zijn er verschillen in Nederland tussen netwerkbeheerders, wat betreft het digitaliseren van het net? 

“In de kern denk ik niet. Maar ik denk wel dat Enexis vooroploopt. Wij digitaliseren onze netten om twee redenen: we willen daarmee onze operaties optimaliseren en we willen voorbereid zijn op de toekomst. Wij zijn ervan overtuigd dat we er nu én straks wat aan hebben. Dit combineren we in een functioneel concept dat wij volop uitrollen. Die stap hebben volgens mij nog niet alle netbeheerders in Nederland op deze manier gemaakt.”